Gauko Gara: A Society in Transition | Basque Social Changes

Gaurko gaua ez da nolanahiko gaua. Isiltasunean, gure inguruko mundua nola aldatzen ari den entzun dezakezu, eta gaurkoan, "Gauko Gara" saioan, trantsizio horien guztien muinean jarriko zaitugu. Irudikatu une batez Bilboko kaleak urtarril hotz batean, milaka pertsona norabide berean oinez, helburu bakar batekin: hamarkadetako minari amaiera ematea. Sare herritarrak bidegabelako baten amaiera hurbil dagoela iragarri berri du, eta horrek esan nahi du gure gizarteak ziklo garrantzitsu bat ixteko indarra aurkitu duela . Baina Euskal Herritik kanpo ere, mundua ez dago geldirik. Persiar golkoan misilek zerua zeharkatzen dute, eta gure sukaldeetan zein gure egunkarietako erredakzioetan, adimen artifiziala dena aldatzen ari da, guk konturatu gabe ere . Atal honetan, gai horien guztien arteko lotura azalduko dizugu: nola eragiten dizun zuri munduko beste puntako gatazka batek gasolina ordaintzerakoan, edota nola aldatuko den zure herriko alkatea botere jokoen ondorioz. Hau ez da albiste bilduma soil bat; gure herriaren eta munduaren egoera ulertzeko gida bat da, xehetasun bakoitza arretaz aztertuz, presarik gabe. Zeren, azken finean, gertatzen dena ulertzea baita gure etorkizuna eraikitzeko lehen urratsa. Prestatu zaitez, bidaia hau sakona izango baita. Has gaitezen gaurko gai nagusiekin, gure egunerokoa markatzen duten gertakari horiekin, eta ikus dezagun nola ehuntzen den gure errealitatea hari ezberdinen bitartez.

Gure herriaren historian badira une batzuk mugarri izaten direnak, eta Sarek berriki Arrasaten egindako iragarpena horietako bat da. Hamabi urteko ibilbidearen ondoren, sare herritarrak erronka handi bat bota dio gizarteari: bi mila eta hogeita zazpiko urtarrilaren bederatziko mobilizazioa azkena izatea, modu iraunkorrean deitu beharreko azken martxa handia, alegia . Pentsa ezazu zer esan nahi duen honek: hamarkada luzeetako sufrimendua, milaka kilometro errepidean eta ehunka familiaren mina amaitzear egon daitekeela. Joseba Azkarragak eta Nahikari Iturbek argi esan dute: agertokia aldatu egin da . Duela hamabi urte, lau ehun eta hirurogeita bost preso zeuden sakabanatuta berrogeita hamar kartzela baino gehiagotan; gaur egun, ordea, ehun eta hogei preso inguru geratzen dira, eta horietatik ehuneko hirurogeita hamar hirugarren graduan edo ehun puntuko bi artikulua aplikatuta daude . Aldaketa hau ez da kasualitatea izan, gizartearen presioaren eta bide legalen konbinazioaren ondorio baizik. Baina oraindik bidea dago egiteko. Berrogei pertsona inguru daude oraindik graduen progresio horretara iritsi gabe, eta hori da hurrengo hilabeteetako erronka nagusia. Sarek dioen bezala, erakunde baten legaturik onena ez da betiko irautea, sortu zuen bidegabekeria desagertzen laguntzea baizik . Urtarrileko martxa horrek gizartearen gehiengoaren ahotsa izan behar du, bizikidetza eta konponbidea behingoz errealitate bihur daitezen. Horretarako, ezinbestekoa da biktima guztien eskubideak errespetatzea eta presoen itzulera modu integralean kudeatzea. Gogoan izan behar dugu urruntze politikak hamasei pertsonaren bizitza eraman zuela errepidean eta mila istripu baino gehiago eragin zituela . "Helmuga, denak etxera!" ez da lelo bat soilik, zauriak ixteko ezinbesteko baldintza bat baizik. Prozesu hau nola ixten dugun izango da gure gizartearen heldutasunaren proba nagusia. Hau guztia gertatzen ari den bitartean, Euskal Herriko beste txoko batzuetan ere aldaketa haizeak dabiltza, bereziki boterearen egiturak kudeatzen diren lekuetan.

Gure inguruko politika ez da geldirik egoten, eta Bilbon lurrikara txiki bat bizi izan dugu aste honetan. Eusko Alderdi Jeltzaleak iragarri du Juan Mari Aburtok ez duela bi mila eta hogeita zazpiko hauteskundeetan alkategai gisa errepikatuko . Hamabi urteko agintaldiaren ostean, alderdiak "lidergo berri bat" bilatu nahi du hiribururako. Bitxia da nola kudeatzen diren trantsizio hauek; Aburtok berak aitortu du erabakia partekatua izan dela eta ez duela "zergatik" galdetu, eskerrak eman dituela besterik gabe . Bere osasunaren zati bat karguan utzi duela esan du, eta horrek gogorarazten digu kudeaketa publikoaren pisua ez dela makala. Orain, kinielak hasi dira: Ibone Bengoetxea, Amaia Arregi edo Xabier Ochandiano izan litezke oinordekoak . Baina zergatik orain? Arrazoia hauteskunde datuetan egon daiteke: bi mila eta hogeita hiruko maiatzean jeltzaleek hamazazpi mila eta hirurehun eta hirurogeita hamazazpi babes galdu zituzten Bilbon . EH Bilduren gorakadak eta eskuinaren indartzeak urduri jarri dituzte Sabin Etxekoak. Arnaldo Otegik berak Bilbon adierazi du subiranismoa "mandatu antifaxistarekiko leiala" dela eta herritarrei lasaitasuna eta segurtasuna transmititzen diela, beste batzuek norabide falta erakusten duten bitartean . Gainera, hiriaren eredua bera dago jokoan; Maria del Riok salatu du hiriko erabakiak ezin direla batzoki batean hartu eta FIFA bezalako erakundeek ezin dutela Bilbo gobernatu . Eztabaida hau ez da soilik nor eseriko den alkatearen aulkian; Bilbo nolakoa izango den erabakitzea da: Manhattan bat ría inguruan, ala herritarren beharrei erantzungo dien hiri bizigarri bat. Olabeaga auzoa da horren adibide garbia; hamarkadak daramatzate trenbidearen integrazioaren zain, eta orain proiektua martxan badago ere, bizilagunek beldur diote espekulazioari eta prezioen igoerari . Gazte askorentzat ezinbestekoa da auzoan bizitzen jarraitu ahal izatea, baina gaur egun hori ia ezinezkoa bihurtzen ari da prezioak Gran Vía-koen pare jarri direlako . Euskal Herriko barne dinamika hauek, ordea, ezin dira ulertu mundu mailan gertatzen ari dena begiratu gabe, boterearen borrokak mugetatik haratago baitoaz.

Begirada urrutira botatzen badugu, mundua gatazka birmoldatzen ari den une batean dagoela ikusiko duzu. Persiar golkoan tentsioa muga guztietatik gora joan da. Iranek misilak jaurti ditu Ameriketako Estatu Batuen Kuwait-eko eta Barein-eko oinarri militarren aurka . Hau ez da ustekabeko eraso bat izan; Washington-ek lehenago Irango radarrak bonbardatu zituen Ormuzeko itsasartean dronen eraso bati erantzunez . Ormuz ez da izen bat soilik mapa batean; munduko petrolioaren bostena hortik pasatzen da, eta itsasarte hori ixtea mundu osoko ekonomiarentzat kolpe hilgarria litzateke . Geografiak agintzen du hemen: Iranek itsasartea kontrolatzen du, eta AEBk bere boterea mantendu nahi du eremu horretan. Bien bitartean, Libanon ere egoera jasanezina da; Israelen erasoz hiru mila eta seiehun libaniar inguru hil dira hiru hilabetetan . Palestinan, berriz, sarraskiak ez du etenik: Gazan hirurogeita hamabi mila eta bederatzi ehun eta hirurogeita hamaika hildako zenbatu dira inbasioa hasi zenetik . Munduaren beste aldean, Perun, herritarrak hauteskundeetara doaz gaur, Roberto Sánchez eta Keiko Fujimoriren artean aukeratu beharrez . Hauteskunde hauek ez dira itxaropenagatik markatzen, beldurragatik baizik: "mal menor" edo gaitzik txikiena aukeratzea da kontua. Fujimorik eskuinaren eta elitaren babesa du, eta Sánchezek hegoaldeko nekazariena, baina biak ala biak herritarrak konbentzitu ezinik dabiltza . Eta Estatu Batuetan, Munduko Txapelketaren atarian, SoFi Stadium-eko langileek greba iragarri dute ekainaren hamabirako . Zergatik? FIFAri exijitzen diotelako Immigrazio agenteak (ICE) estadutik kanpo uzteko. Langileak beldur dira euren datuak poliziak erabil ditzakeen, Trumpen administrazioaren pean redadak eta indarkeria areagotu egin baitira . Ikusten duzun bezala, globalizazioak esan nahi du Peruko boto batek, Ormuzeko misil batek edo Kaliforniako greba batek, nola edo hala, zure bizitzan ere eragina izango duela. Mundu mailako ezegonkortasun honek gure poltsikoan ere badu isla, batez ere ekonomiaren oinarrizko egituretan.

Munduko gatazkek oinarrizko produktuen prezioetan duten eragina zuzena da, eta hori Nafarroan oso ondo dakite. Ormuzeko itsasartearen itxierak petrolioaren prezioa ehuneko berrogei garestitu du lau hilabetetan . Baina ez da hori bakarrik; findutako produktuen prezioa, gasolina adibidez, ehuneko berrogeita hamar igo da batez beste . Horrek herrialde zaurgarrienak kinka larrian uzten ditu, baina gurean ere badu eragina. Nafarroan, biztanleriaren ehuneko hamasei puntuko bost pobrezia edo bazterkeria arriskuan dago; hori ehun eta hamar mila pertsona baino gehiago dira . Edurne Redínek, Nafarroako Pobreziaren Aurkako Sareko zuzendariak, dio etxebizitza dela gaur egun desberdintasun faktore nagusia . Lehen, lana izatea gizarteratzeko bermea zen, baina gaur egun prekarietateak eta orduko kontratuek ez dute ziurtatzen hilabete amaierara iristea. Klase media desagertzen ari da, eta integrazio prekarioko egoeretara mugitzen. Egoera honen aurrean, ekonomia solidarioa alternatiba sendo gisa agertzen da. REAS Nafarroako June San Millánek dioen bezala, pertsonak zentroan jartzen dituen eredua behar dugu: lana duina, aberastasunaren bidezko banaketa eta ingurumenarekiko jasangarritasuna oinarri dituena . Maiatzaren hasieran egindako Idearia kongresuan, berrehun pertsona baino gehiago elkartu ziren aberastasunaren banaketa bidezkoaz hausnartzeko . Helburua kapitalaren metaketaren aurka egitea eta pertsonen beharrei erantzungo dien sistema bat eraikitzea da. Gure kontsumo ohiturek ere etorkizun hori baldintzatzen dute. Amazon bezalako multinazionalak baztertu eta bertako denda txikiak edo Goiener eta Izarkom bezalako kooperatibak aukeratzean, mundu hobe baten aldeko hautua egiten ari zara . Zure erosketak ez dira soilik truke ekonomikoak; politikoak ere badira. Eta politika hori, askotan, bulego ilunetan eta epaitegietan ere jokatzen da, gaur egun Estatu espainolean ikusten ari garen bezala.

Egungo egoera politikoa ulertzeko, ezin dugu albo batera utzi Estatu espainolean gertatzen ari den "lawfare" edo gerra judiziala. Iñaki Sotok, GARAko zuzendariak, sakon aztertu du PSOEren eta Pedro Sánchezen inguruko operazioen muina . Bere ustez, operazio hauen helburua ez da soilik ustezko ustelkeria ikertzea, PSOE "disziplinatzea" baizik. Eskuineko botere egiturek, Guardia Zibila eta judikatura tarteko, kolpe bigun bat eman nahi dutela dirudi, PP eta Vox gobernura eramateko bidea erraztuz . Bitxia da ikustea nola filtratzen diren polizia txostenak datu gutxirekin baina oihartzun handiarekin, diskurtso casposo eta zikina elikatuz. Leire Díez bezalako pertsonaien intrigen eta filtrazioen artean, benetako helburua Estatuaren arkitektura politikoa eta eskuinaren interesak babestea da . Arnaldo Otegik berak salatu du testuinguru hau, nahiz eta PSOEren sustrai ustelak ere gogorarazi dituen . Guardia Zibilak ez du soilik inpunitatea nahi, botere politikoa mantendu nahi du, eta horretarako estrategia politiko legitimoak kriminalizatzen saiatzen da bere txostenetan . Sánchezen estrategia denbora irabaztea izan da orain arte, baina horrek ez du asko iraungo berroneratze demokratiko eta plurinazionaltasunaren aldeko apustu argirik egiten ez badu . Ustelkeria endemikoa da Estatu espainolean, baina gehienetan ridikuluak diren isunekin konpontzen da, enpresa handiek eta botere faktikoek sistemarekin jolasten jarraitzen duten bitartean . Hau ez da soilik alderdien arteko borroka; demokraziaren kalitatearen aurkako erasoa da. Eta horren aurrean, erantzun politiko sendoa eta nazio bakoitzaren autonomia indartzea da bide bakarra . Boterearen borroka horiek gure gizartearen beste eremu batzuetan ere badute oihartzuna, baita guk informazioa jasotzeko dugun moduan ere.

Gure gizarteak behar dituen erantzunak askotan iritzi artikuluen bidez iristen zaizkigu, eta gaurkoan izen handiko idazleen hitzak ekarri nahi ditugu hona. Nahikari Iturbek eta Joseba Azkarragak gogorarazten digute presoen itzulera bidean gizartearen presioa eta inteligentzia politikoa funtsezkoak izan direla . Sarek lortu duen aldaketa sakona da, eta nahiz eta oztopoak egon, malkoak eta mina herriaren aldeko ekarpen bihurtzea lortu da. "militanteen borondateari esker eta euren komunitatearentzat lehentasuna izan delako" egin da aurrera . Bestalde, Raúl Zibechik kapitalismoaren aurpegi gordinena erakusten digu Mexikoko Sierra Tarahumara-ko esklabotzaz hitz egitean . Han, drogaren kartelek jendea bahitu eta lanera behartzen dute, gosearen eta beldurraren bidez disziplinatuz. Zibechik dioen bezala, bizitzak balio guztia galdu du sistema honetan, eta esklabotza hori kapitalismoaren forma puruena da, maskararik gabea . Honek Palestinako genozidioarekin lotzen gaitu, non pertsonak "descartables" bihurtu diren. Aitor Martinez Barayazarrak eta Iban Clemente Martinek, LABeko ordezkariak CAFen, enpresaren etika eta aberastasunaren banaketa jartzen dute mahai gainean . CAFek dibidendu errekorrak banatzen dituen bitartean, langileek ez dute erabakitzeko guneetan ahotsik. Are gehiago, CAFek Jerusalem-eko tranbia bezalako proiektuetan parte hartzea salatzen dute, erregimen sionistarekin dituen harremanak eteteko exijituz . Alberto Matxainek, berriz, udako kontuekin jolasten du: sorosleak, hondartzako harea eta Aita Santuaren auto elektrikoa . Umorez, baina sakonean, gure kezkak eta gizartearen kontraesanak azaleratzen ditu. Raimundo Fiterok ere Performance bat ikusten du erregeen eta Aita Santuaren arteko bileretan, milioika euroko gastua duen botellón bat bezala deskribatuz, satelite militarrak gure buruen gainean bueltaka dabiltzan bitartean . Hausnarketa hauek guztiek gure errealitatea ulertzeko geruza ezberdinak eskaintzen dizkizute, zurea den mundu honetan hobeto koka zaitezen.

Gaurko saioan ikusi dugun guztiak erakusten dizu mundua eta gure herria etengabeko aldaketan daudela. Baina zer egin dezakezu zuk egoera honen aurrean? Hona hemen gaurko ikasgaietatik atera ditzakezun bide praktiko batzuk. Lehenik eta behin, kontsumoaren boterea ez gutxietsi; Amazon eta multinazionalen aurrean, tokiko nekazariak eta energia kooperatibak aukeratzea etorkizun baten aldeko botoa ematea da . Bigarrenik, informazio kritikoa bilatu; ez geratu azaleko filtrazio judizial edo polizialekin, eta saiatu bakoitzaren interesak zeintzuk diren ulertzen . Hirugarrenik, komunitatearen indarrean sinetsi; Sarek erakutsi duen bezala, hamarkadetako lan isil eta etengabeak emaitzak ematen ditu, eta gizartearen presioa da gauzak mugiarazten dituena . Laugarrenik, adi egon zure inguruko aldaketei, dela Bilboko alkatearen lidergo-aldaketa edo zure auzoko urbanizazio plana, zure bizitza eremu horietan jokatzen baita . Eta azkenik, ez ahaztu mundu mailako elkartasuna; Gazako edo Mexikoko gertakariek gure gizatasunaren parte dira, eta horiekiko axolagabekeria gure gainbehera litzateke . Adimen artifizialak gure lana erraztu dezake, baina kazetaritza onak eta gizarte konpromisoak ez dute ordezko robotikorik: kalean egotea, jendearekin hitz egitea eta istorioak bilatzea da gure balioa . Sukaldean ere, Karlos Arguiñanok dioen bezala, gakoa "mimoa eta karia" dira, eta hori da gure gizarteak ere behar duena . Zure esku dago, zure eguneroko hautu txikietan, nola ehuntzen duzun zure inguruko sarea.

Gaurko bidaia amaitzeko, bihar itxaroten gaituen zerura begiratuko dugu. Ekainaren zazpi honetan, gure herrian giroa zertxobait nahasia izango dugu. Goizean goizetik, hodei baxuak nagusituko dira iparraldean, eta baliteke zirimiri pixka bat egitea kostaldean. Hala ere, eguerdi aldera ostarteak irekitzen joango dira eta eguzkiak bere lekua hartuko du, batez ere hegoaldean . Tenperaturak gozoak izango dira, hemezortzi eta hogei gradu artekoak kosta partean, eta hogeita bost gradura irits litezke barnealdean, Araban eta Nafarroako erriberan. Haizeak iparraldetik joko du, arratsaldean zakartuz pixka bat, eta horrek freskura ekarriko du iluntzerako. Mendialdean hodeiak pilatu daitezke, baina ez da prezipitazio handirik espero. Oro har, egun polita izango da Santurtzin ospatzen ari den Euskal Eskola Publikoaren Jaira gerturatzeko edo Olabeagako ría ertzean paseo bat emateko . Eskerrik asko gurekin gaurko gau honetan egoteagatik, xehetasun bakoitzari arreta jarri eta gure munduaren taupadak entzuteagatik. "Gauko Gara" saioan gure helburua beti izango da argitasuna ekartzea konplexutasunaren erdian, eta gaur hori lortu izana espero dugu. Hartu une bat entzun duzun guztiari buruz hausnartzeko: nola lotzen diren Ormuzeko misilak zure gasolinaren prezioarekin, edo nola lagun dezakezun zuk, zure herriko dendan erosiz, etorkizun hobe bat eraikitzen. Zure hausnarketak dira gure indarra. Gau on izan dezazula, eta gogoan izan: gertatzen dena ulertzea dela aldatzeko lehen pausoa. Agur eta egun on izan bihar.